خلاقیت با هوش مصنوعی؛ هزینه پنهانی که تیم شما می‌پردازد

اگر تیم شما برای کپشن، شعار یا ایدهٔ کمپین از چت‌بات‌ها کمک می‌گیرد، احتمالاً کیفیت کارها بهتر شده است. اما پرسش مهم‌تر این است: ایده‌های تیم شما هنوز با ایده‌های رقبا فرق دارد؟ پژوهشی که در نشریهٔ MIT Sloan Management Review منتشر شده، دربارهٔ خلاقیت با هوش مصنوعی نتیجه‌ای دوپهلو دارد. هوش مصنوعی خلاقیت فردی را تقویت می‌کند، ولی تنوع ایده‌ها را در سطح گروه کم می‌کند.

هوش مصنوعی خلاقیت را زیاد می‌کند یا کم؟

نویسندگان مقاله می‌گویند نوآوری برای مدیران اهمیت بالایی دارد. طبق منبعی که نقل کرده‌اند، ۸۳ درصد مدیران ارشد، نوآوری را جزو سه اولویت اول خود می‌دانند. برای همین باید بدانیم هوش مصنوعی مولد (ابزارهایی که متن و تصویر تولید می‌کنند) با خلاقیت انسان چه می‌کند.

دو نگاه رایج وجود دارد:

• نگاه خوش‌بینانه: هوش مصنوعی هم‌فکر خوبی برای طوفان فکری است. طراح و مخترع با آن سریع‌تر نمونهٔ اولیه می‌سازد.
• نگاه بدبینانه: هوش مصنوعی دامنهٔ جستجوی ایده را زود محدود می‌کند. آدم‌ها هم روی پیشنهادهای «به‌اندازهٔ کافی خوب» لنگر می‌اندازند و سراغ ایده‌های دیگر نمی‌روند.

پژوهشگران می‌گویند حقیقت در این دو قطب ساده نیست. هر دو نگاه تا حدی درست‌اند، ولی در دو سطح متفاوت.

خلاقیت یعنی چه؟ از ایدهٔ تکی تا نوآوری جمعی

پژوهشگران خلاقیت را معمولاً در تلاقی دو چیز تعریف می‌کنند: تازگی و مفید بودن. تازگی یعنی ایده چقدر اصیل یا کمیاب است. مفید بودن یعنی ایده چقدر در رسیدن به هدفش کارآمد است. ایده‌ای که تازه است ولی به کاری نمی‌آید خلاق نیست. ایده‌ای که مفید است ولی تکراری است هم خلاق نیست.

این تعریف برای یک ایده خوب است. اما برای سنجش خلاقیت یک گروه از ایده‌ها، معیار مهم‌تری لازم است: تنوع. در هر مجموعه از ایده‌ها ممکن است بعضی برای یک نفر تازه و برای دیگری بدیهی باشند. بعضی هم تازه باشند ولی به کار نیایند. تنوع نشان می‌دهد این مجموعه چقدر گسترده و متفاوت است.

چهار پژوهش چه نشان دادند؟

نویسندگان یافته‌های چهار مطالعه را کنار هم گذاشته‌اند. موضوع این مطالعه‌ها نوشتن داستان کوتاه، راه‌حل‌های اقتصاد چرخشی، مسابقهٔ نوشتن کپشن طنز و داستان‌سرایی گروهی بود. در هر چهار مورد الگو یکسان بود:

• کمک هوش مصنوعی کیفیت خروجی هر فرد را بهتر کرد.
• تنوع در سطح گروه کم شد و ایده‌ها شبیه‌تر و همگراتر شدند.
• میانگین کیفیت بالا رفت، اما ایده‌های جهشی و استثنایی کمتر شد.

به بیان ساده، همه کمی بهتر می‌نویسند، ولی همه شبیه هم می‌نویسند.

چه کسانی بیشتر سود می‌برند؟

بیشترین اثر مثبت هوش مصنوعی روی افرادی بود که خلاقیت پایه‌شان کمتر بود. با این حال، حتی با وجود این بهبود فردی، فضای کلی ایده‌ها در همهٔ مطالعه‌ها باریک‌تر شد.

هوش مصنوعی در کدام مرحله وارد شود؟

یافتهٔ مهم برای مدیران این است که زمان ورود هوش مصنوعی به فرایند کار مهم است:

• اگر هوش مصنوعی در مرحلهٔ تولید ایده وارد می‌شد، تنوع کم می‌شد.
• اگر فقط در مرحلهٔ انتخاب ایده (یعنی غربال و گزینش بین ایده‌های موجود) استفاده می‌شد، تنوع تقریباً مثل کار کاملاً انسانی می‌ماند.
• وقتی انسان‌ها مرحلهٔ اولیهٔ ایده‌پردازی را در دست داشتند، بیشترین تنوع حفظ شد و به سطح کار کاملاً انسانی نزدیک بود.

این یافته برای کسب‌وکار ایرانی چه معنایی دارد؟

این پژوهش دربارهٔ بازار ایران انجام نشده، اما منطق آن برای ما هم قابل‌تأمل است. فرض کنید ده فروشگاه آنلاین پوشاک برای کمپین شب یلدا از یک ابزار هوش مصنوعی ایده بگیرند. هر کدام متن خوبی تحویل می‌گیرد، اما احتمال دارد متن‌ها شبیه هم شوند. وقتی مخاطب در اینستاگرام چند پست پشت‌سرهم با لحن و ایدهٔ مشابه می‌بیند، هیچ‌کدام در ذهنش نمی‌ماند.

برای برند، تمایز یک دارایی است. اگر ایده‌های اولیه را هم به ابزار بسپارید، ممکن است کیفیت متوسط بگیرید ولی تمایز را از دست بدهید. این تحلیل ماست و نتیجهٔ مستقیم مقاله نیست، اما با یافته‌های آن سازگار است.

نکات کاربردی برای کسب‌وکارها

• اول خودتان فکر کنید. قبل از باز کردن چت‌بات، هر عضو تیم ایده‌های خودش را جداگانه بنویسد. بعد ایده‌ها را کنار هم بگذارید.
• هوش مصنوعی را برای انتخاب و ارزیابی به کار ببرید. از آن بخواهید ایده‌های انسانی را دسته‌بندی کند، نقاط ضعفشان را بگوید یا بین آن‌ها اولویت‌بندی کند.
• برای کارمندان کم‌تجربه‌تر از هوش مصنوعی استفاده کنید، ولی مراقب باشید. بیشترین سود فردی نصیب افراد با خلاقیت پایه‌تر می‌شود. فقط نگذارید خروجی همه یک‌شکل شود.
• به میانگین کیفیت بسنده نکنید. کمپین‌های اصلی و نام برند را با ایده‌های جهشی بسنجید. این ایده‌ها هستند که کم می‌شوند.
• تنوع ایده‌های تیم را اندازه بگیرید. گاهی بپرسید: چند ایدهٔ کاملاً متفاوت روی میز داریم؟ یا همه به یک سمت می‌روند؟

چک‌لیست اجرایی کوتاه:

• مرحلهٔ ایده‌پردازی اولیه بدون هوش مصنوعی انجام شده است.
• ایده‌های هر نفر قبل از بحث گروهی ثبت شده است.
• هوش مصنوعی فقط برای غربال یا ارزیابی استفاده می‌شود.
• در پایان، حداقل یک ایدهٔ متفاوت و جسورانه روی میز مانده است.

پرسش‌های متداول

آیا استفاده از هوش مصنوعی خلاقیت را کم می‌کند؟

طبق این پژوهش، خلاقیت فردی بهتر می‌شود ولی خلاقیت جمعی کم می‌شود. یعنی ایده‌های گروه شبیه‌تر می‌شوند و ایده‌های استثنایی کمتر دیده می‌شوند.

بهترین مرحله برای استفاده از هوش مصنوعی کدام است؟

طبق یافته‌ها، استفاده از هوش مصنوعی فقط در مرحلهٔ انتخاب ایده تنوعی نزدیک به کار انسانی حفظ می‌کند. ایده‌پردازی اولیه بهتر است با انسان‌ها باشد.

چه کسانی بیشتر از هوش مصنوعی سود می‌برند؟

افرادی که خلاقیت پایه‌شان کمتر است. با این حال، حتی در این حالت هم تنوع کلی ایده‌ها در پژوهش‌ها کاهش یافت.

جمع‌بندی

خلاقیت با هوش مصنوعی یک تیغ دو لبه است. هر فرد با کمک آن بهتر می‌نویسد و ایده می‌دهد، اما اگر همه از همان مسیر ایده بگیرند، گروه به نتیجه‌های مشابه می‌رسد. به گفتهٔ نویسندگان مقالهٔ MIT Sloan Management Review، مدیرانی که این تناقض را بشناسند می‌توانند فرایندی بچینند که هم از سرعت هوش مصنوعی بهره ببرد و هم اصالتی را که نوآوری بلندمدت به آن نیاز دارد حفظ کند. قاعدهٔ ساده این است: ایده‌پردازی را اول به انسان‌ها بسپارید و هوش مصنوعی را برای انتخاب و پالایش به کار بگیرید.